WisE : มูลนิธิภูมิปัญญาชาติพันธ์ุ

คณะกรรมการบริหารโครงการริเริ่มการอนุรักษ์แบบมีส่วนร่วมอย่างครอบคลุม (ICI) ติดตามประเมินภายในวันที่1-2 เมษายน 2569

ณ.บ้านแม่เอาะ ต.แม่นาจร อ.แม่แจ่ม จ.เชียงใหม่

คณะกรรมการบริหารโครงการโครงการริเริ่มการอนุรักษ์แบบมีส่วนร่วมอย่างครอบคลุม (ICI) ได้มาติดตามการดำเนินงานโครงการในปี3โดยมีคณะกรรมการบริหารได้มาติดตามความก้าวหน้าในการดำเนินกิจกรรมต่างๆในการจัดกิจกรรมในรอบ3เดือนที่ผ่านมาว่าแต่ละกิจกรรมได้ดำเนินการถึงใหนอย่างไร มีปัญหาอุปสรรค ข้อท้าทาย อย่างไรบ้างโดยครั้งนี้กรรมการได้ดูพื้นที่ปฏิบัติการจริงและร่วมแลกเปลี่ยนผลการดำเนินงานกับผู้นำชุมชน เจ้าหน้าที่โครงการ กลุ่มสตรี และร่วมฟังข้อมในการดำเนินงานและข้อเสนอแนะการดำเนินการให้ดีขึ้นต่อไป

ชุมชนบ้านสบแม่รวมจัดโครงการอนุรักษ์พันธุ์ปลา เสริมความยั่งยืนทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่แจ่ม

ระหว่างวันที่ 23 – 24 มีนาคม 2569 ณ บริเวณเขตอนุรักษ์พันธุ์ปลาบ้านสบแม่รวม หมู่ที่ 1 ตำบลแม่นาจร อำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ ชุมชนบ้านสบแม่รวมร่วมกับมูลนิธิภูมิปัญญาชาติพันธุ์ วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีเชียงใหม่ และหน่วยงานภาคีที่เกี่ยวข้อง ได้จัดโครงการ “อนุรักษ์พันธุ์ปลาบ้านสบแม่รวม” ขึ้น โดยได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากโครงการริเริ่มการอนุรักษ์แบบมีส่วนร่วมอย่างครอบคลุม (Inclusive Conservation Initiative: ICI Fund)

โครงการดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่ออนุรักษ์และเพิ่มปริมาณพันธุ์ปลาในเขตอนุรักษ์ ตลอดจนส่งเสริมองค์ความรู้ด้านการขยายพันธุ์สัตว์น้ำด้วยเทคโนโลยีสมัยใหม่ให้แก่ชุมชน พร้อมทั้งสร้างความร่วมมือระหว่างชุมชนและหน่วยงานภายนอกในการดูแลทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน

บ้านสบแม่รวมเป็นชุมชนชาติพันธุ์ปกาเกอะญอที่มีวิถีชีวิตผูกพันกับลำน้ำแม่แจ่มมาอย่างยาวนาน โดยชุมชนได้กำหนดพื้นที่อนุรักษ์สัตว์น้ำและมีกฎระเบียบในการดูแลรักษาทรัพยากรมาแล้วกว่า 15 ปี ส่งผลให้ระบบนิเวศในพื้นที่มีความอุดมสมบูรณ์ และเป็นแหล่งอาหารโปรตีนที่สำคัญของคนในชุมชน อย่างไรก็ตาม จากการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม ภัยธรรมชาติ และการเพิ่มขึ้นของความต้องการบริโภค ส่งผลให้ทรัพยากรสัตว์น้ำลดลง จึงเกิดความจำเป็นในการฟื้นฟูและเพิ่มจำนวนสัตว์น้ำในพื้นที่

ภายในกิจกรรมครั้งนี้ มีการจัดฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการด้านการผสมเทียมปลา โดยวิทยากรจากวิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีเชียงใหม่ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้ทางวิชาการควบคู่กับการปฏิบัติจริงในพื้นที่ นอกจากนี้ ยังมีเวทีเสวนาเกี่ยวกับการจัดการทรัพยากรธรรมชาติในบริบทความหลากหลายทางสังคม รวมถึงการมีส่วนร่วมของผู้นำชุมชน กลุ่มสตรี เยาวชน และภาคีเครือข่าย

อีกทั้ง การดำเนินกิจกรรมยังผสานเข้ากับพิธีกรรมตามความเชื่อทางศาสนาคริสต์ของคนในพื้นที่ เพื่อเสริมสร้างความสามัคคี ความศรัทธา และความร่วมมือของคนในชุมชนในการดูแลทรัพยากรธรรมชาติ

ทั้งนี้ คาดว่าโครงการดังกล่าวจะช่วยเพิ่มปริมาณสัตว์น้ำทั้งในและนอกเขตอนุรักษ์ เสริมสร้างความมั่นคงทางอาหารให้แก่ชุมชน ตลอดจนยกระดับองค์ความรู้ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ และสร้างความภาคภูมิใจให้กับชุมชนในการเป็นผู้ดูแลทรัพยากรของตนเองอย่างยั่งยืนต่อไป

• แม่ฮ่องสอน – ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงของนโยบายการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติที่เข้มขวดขึ้น กลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยงโผล่วในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่โขงตอนบนได้ลุกขึ้นมายืนยันสิทธิในการกำหนดอนาคตตนเอง โดยเมื่อวันที่ 26–27 กุมภาพันธ์ 2569 ที่ผ่านมา ณ บ้านสบโขง ตำบลแม่สวด อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ได้มีการจัดงานประกาศให้พื้นที่ "บ้านสบโขง–ห้วยมะน้ำ" เป็นเขตวัฒนธรรมพิเศษลำดับที่ 24 ของประเทศไทย

.

• เหตุการณ์ครั้งนี้เกิดขึ้นจากการผนึกกำลังของหลายภาคส่วน ทั้งเครือข่ายชุมชนในพื้นที่ องค์กรพัฒนาเอกชนอย่างมูลนิธิภูมิปัญญาชาติพันธุ์ และมูลนิธิพัฒนาภาคเหนือ ร่วมกับหน่วยงานท้องถิ่นอย่าง อบต.แม่สวด รวมถึงโครงการอนุรักษ์ระดับสากลอย่าง Inclusive Conservation Initiative (ICI) เพื่อสร้างเกราะคุ้มครองวิถีชีวิตดั้งเดิมที่กำลังถูกเบียดขับด้วยเงื่อนไขทางกฎหมายและเศรษฐกิจสมัยใหม่

.

• แรงบีบคั้นจากกฎหมายป่าไม้และการรุกคืบของเกษตรเชิงเดี่ยว | ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ชุมชนบ้านสบโขงและบ้านห้วยมะน้ำ ซึ่งตั้งอยู่บริเวณรอยต่อจังหวัดเชียงใหม่และแม่ฮ่องสอน ต้องเผชิญกับสภาวะกลืนไม่เข้าคายไม่ออก เมื่อพื้นที่ทำกินและอยู่อาศัยที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน ถูกประกาศทับซ้อนด้วยกฎหมายป่าไม้ของรัฐ โดยเฉพาะในปัจจุบันที่พื้นที่ดังกล่าวกำลังอยู่ระหว่างกระบวนการเตรียมประกาศเป็นเขตอุทยานแห่งชาติ ส่งผลให้ชาวบ้านเกิดความกังวลว่าวิถีการทำกินแบบ "ไร่หมุนเวียน" ซึ่งเป็นหัวใจหลักของวัฒนธรรมกะเหรี่ยงจะกลายเป็นสิ่งผิดกฎหมาย

นอกจากปัญหาด้านกฎหมายแล้ว พื้นที่สูงในภาคเหนือยังเผชิญกับการรุกคืบของพืชเศรษฐกิจเชิงเดี่ยวที่มาพร้อมกับการใช้สารเคมีอย่างเข้มข้น ส่งผลให้ระบบนิเวศดั้งเดิมและความหลากหลายทางชีวภาพเริ่มเสื่อมโทรมลง การประกาศเขตวัฒนธรรมพิเศษจึงเปรียบเสมือนเครื่องมือที่ชาวบ้านนำมาใช้สื่อสารกับสาธารณะว่า พื้นที่ของพวกเขามีระบบการจัดการที่มีประสิทธิภาพและควรค่าแก่การคุ้มครองตามมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 3 สิงหาคม 2553

.

• วัฒนธรรมไม่ใช่สิทธิพิเศษ แต่คือหน้าที่ดูแลทรัพยากร | นายไวยิ่ง ทองบือ ประธานมูลนิธิภูมิปัญญาชาติพันธุ์ ให้ทัศนะในเชิงรายงานสถานการณ์ว่า การประกาศเขตพิเศษนี้ไม่ใช่การเรียกร้องสิทธิเหนือพลเมืองกลุ่มอื่น แต่เป็นการยืนยันสถานะความเป็นมนุษย์ที่มีความสามารถในการดูแลป่าและน้ำด้วยตนเอง ท่านระบุว่าก่อนจะถึงวันประกาศนี้ ทีมงานและชาวบ้านได้ใช้เวลาเกือบ 1 ปีในการเก็บข้อมูลเชิงลึก ทั้งด้านจำนวนประชากร แผนที่ทรัพยากร และภูมิปัญญา เพื่อพิสูจน์ให้เห็นว่าชุมชนมีระบบการจัดการที่ชัดเจน

ในทางปฏิบัติ ชุมชนบ้านสบโขงมีกฎระเบียบที่เข้มแข็งในการดูแลพื้นที่ เช่น การแบ่งโซนป่าอนุรักษ์และพื้นที่ทำกินอย่างเด็ดขาด การห้ามขายที่ดินให้คนนอก ตลอดจนการกำหนดเขตอภัยทานปลาในลำน้ำ ทว่าภายใต้การบังคับใช้กฎหมายป่าไม้ที่ตึงตัว วิถีเหล่านี้กลับถูกมองข้าม เช่น กรณีเครื่องมือดักปลาพื้นบ้านที่เคยใช้กันมานานแต่กลับถูกสั่งให้รื้อถอน ซึ่งนายไวยิ่งมองว่าหากรัฐตัดสิทธิในการจัดการทรัพยากรของชาวบ้านจนหมดสิ้น ก็จะทำให้แรงจูงใจในการช่วยภาครัฐดูแลป่าไม้ลดลงตามไปด้วย

.

• จากระดับท้องถิ่นสู่การจับตาในระดับสากล | ความน่าสนใจของการประกาศเขตวัฒนธรรมพิเศษครั้งนี้ คือการเชื่อมโยงกับโครงการ Inclusive Conservation Initiative (ICI) ซึ่งเป็นการอนุรักษ์ที่เน้นการมีส่วนร่วมอย่างครอบคลุม โดยประเทศไทยเป็น 1 ใน 9 ประเทศทั่วโลกที่ดำเนินโครงการนี้ และบ้านสบโขงก็เป็นหนึ่งในพื้นที่ต้นแบบจากทั้งหมด 11 ลุ่มน้ำในไทย

นายกิติศักดิ์ รัตนกระจ่างศรี จากทีมบริหารจัดการโครงการ ICI ชี้ให้เห็นว่าปัจจุบันประชาคมโลกเริ่มตระหนักแล้วว่า พื้นที่ที่ชนเผ่าพื้นเมืองอาศัยอยู่คือแหล่งที่ยังคงความหลากหลายทางชีวภาพไว้ได้ดีที่สุด ดังนั้นการสนับสนุนให้ชุมชนได้รักษาภูมิปัญญา เช่น การบวชป่า การดูแลต้นน้ำ และการทำเกษตรที่ไม่ใช้สารเคมี จึงเป็นทางออกสำคัญของการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมในระดับโลก

ทางด้าน นายจรุญ จินะกัณฑ์ ปลัดอำเภออาวุโสอำเภอสบเมย ได้สะท้อนมุมมองในเวทีเสวนาว่า แม้ความเจริญจะเข้ามาเป็นเรื่องปกติ แต่สิ่งสำคัญคือจะทำอย่างไรให้ "รากเหง้า" เช่น พันธุ์พืชพื้นบ้านและวิถีการผลิตแบบดั้งเดิมยังคงอยู่ได้ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลง

.

• บทสรุปและก้าวต่อไป | การประกาศเขตวัฒนธรรมพิเศษบ้านสบโขง-ห้วยมะน้ำ จึงไม่ใช่จุดสิ้นสุดของกระบวนการ แต่เป็นจุดเริ่มต้นในการสร้าง "พื้นที่กลาง" เพื่อเจรจากับหน่วยงานภาครัฐ ชุมชนหวังว่าโมเดลนี้จะช่วยลดภาระของเจ้าหน้าที่รัฐในการดูแลป่า และเปลี่ยนบทบาทจากการเป็นผู้คุมกฎมาเป็นผู้สนับสนุนให้กลุ่มชาติพันธุ์ได้ดูแลบ้านของตนเองอย่างมีศักดิ์ศรี ภายใต้หลักการที่ว่า "มนุษย์กับป่าสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างเกื้อกูล" หากมีกฎระเบียบที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานความเป็นจริงของชีวิต

__________

©มูลนิธิภูมิปัญญาชาติพันธุ์ - Wisdom of Ethnic Foundation

การฝึกอบรมจัดทำไม้กวาดจากดอกก๋งชุมชนบ้านแม่เอาะ

เมื่อวันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2569 ชุมชนบ้านแม่เอาะ หมู่ที่ 10 ตำบลแม่นาจร อำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ ได้จัดกิจกรรมฝึกอบรมการจัดทำไม้กวาดจากดอกก๋ง ณ ศาลาชุมชนบ้านแม่เอาะ โดยได้รับความร่วมมือจากมูลนิธิภูมิปัญญาชาติพันธุ์ เพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ และการสร้างอาชีพเสริมให้แก่ประชาชนในพื้นที่

กิจกรรมเริ่มต้นด้วยพิธีอธิษฐานเปิดโดยอาจารย์สะกรีนพอ ปรีชาเลิศวิไล กล่าวต้อนรับผู้เข้าร่วมโดยนายปัจจัย ชำนิสารพันการ ผู้ใหญ่บ้านบ้านแม่เอาะ พร้อมแนะนำคณะทำงานและวิทยากร จากนั้นมีการชี้แจงวัตถุประสงค์ของโครงการโดยนายนวพล คีรีรักษ์สกุล เพื่อสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ การเพิ่มมูลค่าผลผลิตจากชุมชน และการพัฒนาศักยภาพของชาวบ้านในการผลิตสินค้าหัตถกรรมที่สามารถสร้างรายได้เสริมอย่างยั่งยืน

การฝึกอบรมภาคปฏิบัติดำเนินการโดยอาจารย์บุญจันทร์ จันหม้อ ซึ่งถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับขั้นตอนการทำไม้กวาดจากดอกก๋ง ตั้งแต่การเตรียมวัสดุ อุปกรณ์ ตลอดจนกระบวนการผลิตอย่างเป็นระบบ เพื่อให้ผู้เข้าร่วมสามารถนำไปประยุกต์ใช้และต่อยอดเป็นอาชีพได้จริงในชีวิตประจำวัน

กิจกรรมดังกล่าวนับเป็นอีกหนึ่งกลไกสำคัญในการอนุรักษ์และสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่น ควบคู่กับการสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้แก่ชุมชน อันจะนำไปสู่การพัฒนาคุณภาพชีวิตและความเข้มแข็งของชุมชนบ้านแม่เอาะอย่างยั่งยืนต่อไป

ประชุมเตรียมประกาศเขตพื้นที่วัฒนธรรมพิเศษบ้านสบโขงและบ้านห้วยมะน้ำ จังหวัดแม่ฮ่องสอน

เมื่อวันที่ 27 มกราคม 2569 ณ โบสถ์บ้านสบโขง ตำบลแม่สวด อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ได้มีการจัดประชุมเพื่อเตรียมความพร้อมในการประกาศ เขตพื้นที่วัฒนธรรมพิเศษบ้านสบโขง ซึ่งเป็นพื้นที่สำคัญที่สะท้อนถึงอัตลักษณ์และวิถีชีวิตของชุมชนกะเหรี่ยงในลุ่มน้ำห้วยแม่โขง

การประชุมครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมกันเกี่ยวกับแนวทางการประกาศเขตพื้นที่วัฒนธรรมพิเศษ รวมถึงการเตรียมความพร้อมด้านสถานที่ ข้อมูลชุมชน การจัดนิทรรศการ การต้อนรับหน่วยงานภาคีเครือข่าย และการบริหารจัดการงบประมาณสำหรับการจัดงานในเดือนถัดไป

ภายในเวทีมีการระดมความคิดเห็นเกี่ยวกับ “ความพิเศษของชุมชน” อาทิ ภูมิปัญญาท้องถิ่น การแต่งกาย ภาษา การสานหัตถกรรม การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ การท่องเที่ยว ตลอดจนการสืบทอดวิถีชีวิตอย่างสงบร่มเย็นในพื้นที่

ทั้งนี้ การประกาศเขตพื้นที่วัฒนธรรมพิเศษบ้านสบโขง เป็นไปตามมติคณะรัฐมนตรี 3 สิงหาคม 2553 ว่าด้วยนโยบายฟื้นฟูวิถีชีวิตกะเหรี่ยง เพื่อคุ้มครองสิทธิชุมชน ลดปัญหาการสูญเสียอัตลักษณ์ และส่งเสริมการพัฒนาที่สอดคล้องกับวิถีชาติพันธุ์

กำหนดการจัดงานประกาศพื้นที่วัฒนธรรมพิเศษจะจัดขึ้นในวันที่ 26–27 กุมภาพันธ์ 2569 โดยคาดว่าจะมีผู้เข้าร่วมจากหมู่บ้านเครือข่าย หน่วยงานภาครัฐ ภาคีองค์กร นักวิชาการ สื่อมวลชน และประชาชนทั่วไป พร้อมกิจกรรมสำคัญ เช่น นิทรรศการชุมชน การแสดงศิลปวัฒนธรรม และการจำหน่ายผลผลิตพื้นบ้าน

การดำเนินงานดังกล่าวนับเป็นก้าวสำคัญในการยกระดับการคุ้มครองพื้นที่วัฒนธรรมชาติพันธุ์ และสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนในการรักษาภูมิปัญญาและอัตลักษณ์ท้องถิ่นอย่างยั่งยืน

กิจกรรมแปรรูปผลผลิตชุมชนบ้านแม่หาด “ การทำน้ำพริกบะเกอเออ ”

การฝึกอบรมการแปรรูปผลผลิตจากชุมชนบ้านแม่หาด เป็นการนำเอาพืชอาหารจากไร่หมุนเวียน มาแปรรูปเป็นอาหารบรรจุลงในภาชนะต่าง ๆ และทำเป็นของฝากที่ระลึกหรือจำหน่ายเป็นสินค้าของชุมชน โดยการอบรมครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อแปรรูปพืช บะเกอเออ ทำเป็นน้ำพริกกระปุก มีวิทยากรจากคณะครูโรงเรียนบ้านแม่หาด ร่วมกับผู้รู้ชุมชน ได้มารวมกันเป็น และกลุ่มสตรีชุมชนบ้านแม่หาดมารวมกันจัดตั้งกลุ่ม ชื่อกลุ่มน้ำพริกบะเกอเออแม่หาด สมาชิกเริ่มก่อตั้งกลุ่มจำนวน 24 คน โดยการประสานงานจากมูลนิธิภูมิปัญญาชาติพันธุ์ ภายใต้การสนับสนุนโครงการริเริ่มการมีส่วนร่วมอย่างครอบคลุม โดยกองทุนชุมชน เป็นการส่งเสริมให้ชุมชนมีการสร้างมูลค่าผลผลิตของชุมมชนออกมาเป็นสินค้าที่หลากหลายเพื่อให้เกิดรายได้ของกลุ่มสตรีในชุมชน กิจกรรมฝึกอบรมการแปรรูปผลผลิตชุมชนบ้านแม่หาด

จัดขึ้นเมื่อวันที่ 19 – 21 มกราคม 2569 ณ บ้านแม่หาด ตำบลแม่สวด อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่

แม่ฮ่องสอน – ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงของนโยบายการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติที่เข้มขวดขึ้น กลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยงโผล่วในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่โขงตอนบนได้ลุกขึ้นมายืนยันสิทธิในการกำหนดอนาคตตนเอง โดยเมื่อวันที่ 26–27 กุมภาพันธ์ 2569 ที่ผ่านมา ณ บ้านสบโขง ตำบลแม่สวด อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ได้มีการจัดงานประกาศให้พื้นที่ "บ้านสบโขง–ห้วยมะน้ำ" เป็นเขตวัฒนธรรมพิเศษลำดับที่ 24 ของประเทศไทย